BİR ZAYIFLAMA TRENDİ OLARAK ÖDEM ATICI İÇECEKLER

Dünyada ve ülkemizde başlıca ölüm sebepleri kalp-damar hastalıkları, kanserler, solunum sistemi hastalıkları, diyabet gibi beslenme ve metabolizma ile ilgili hastalıklardır. Söz edilen bu rahatsızlıklarda, ortak risk faktörlerinden biri de obezitedir. Yapılan birçok araştırma, beslenme ve yaşam tarzı değişikliğinin insan sağlığını iyileştirebileceğini göstermektedir. Beslenme ve fiziksel aktivite gibi hedeflere ek olarak, kilo koruma amacıyla geliştirilen güncel yöntemlerden biri de “zayıflama ürünü” adıyla satışa sunulan çeşitli ürünlerdir. Bitkisel temelli bu ürünler özellikle kadınlar tarafından tercih edilmekte ve pazarda giderek büyüyen bir talep yaratmaktadır. Günümüzde ise “zayıflatıcı, yağ yakıcı”, “ödem atıcı” gibi iddialarla piyasaya sürülen bitkisel çay, kahve, smoothie tarzındaki içecekler sadece bir tıkla ulaşabildiğimiz sayısız ürün içerisinde yer almaktadır. Peki arkadaş, akraba, komşu tavsiyesi ile veya internetten görerek aldığımız bu ürünler gerçekten de cazip midir? Bunlardan bahsetmeden önce ödemi tanımlamak gereklidir.

Bilindiği üzere vücudumuzun %60-70 gibi büyük bir kısmı sudan oluşur. Toplam vücut suyumuzun çoğu hücrelerimizin içinde bulunurken, bir kısmı da hücrelerimizin dışında yer alır. Hücrelerimiz arasındaki sıvı dengesi bozulduğunda, sıvı hacminin anormal artışına bağlı olarak doku veya organlarımızda şişlikler oluşur. Bu şişlik de bizim “ödem” dediğimiz durumu ortaya çıkarır. Ödemin sebebine bağlı olarak el, yüz, kol, bacak, ayak ve ayak bileklerinde şişlikler görülür. Ödemle birlikte derimiz gergin ve parlak bir hal alır. 

1.      Beslenme: Diyetle yetersiz protein ve kalori almak, yetersiz su içmek, fazla tuzlu yemek, fazla alkol/çay/kahve tüketimi

2.      Hareketsiz yaşam tarzı, uzun süre hareketsiz oturmak

3.      Hormonal değişimler: PMS (adet öncesi gerginlik sendromu), gebelik, menopoz gibi dönemler 

4.      Sahip olunan kronik rahatsızlıklar: Kalp yetmezliği, nefrotik sendrom, siroz gibi önde gelen kalp, böbrek ve karaciğer hastalıkları 

5.      Dolaşım ve lenf sistemindeki sorunlar: Selülit ve lenfödem gibi

6.     Kullanılan bazı ilaçlar: Bazı tansiyon ilaçları, antidepresanlar, antiviraller, kemoterapi ilaçları, hormon ilaçları, bazı diyabet ilaçları, NSAİD’ler (Aspirin tipi ilaçlar) vs.

7.     Alerjik durumlar: Ürtiker ve anjiyoödem gibi

Görüldüğü üzere ödemin birden fazla sebebi mevcuttur. Peki ödem atıcı içecekler nedir?

Ödem atıcı içecekler, vücuttaki fazla suyun atılmasına yardımcı olduğu düşünülen bitki, sebze ve meyvelerden hazırlanan içeceklerdir. Bitkisel kaynakların diüretik (suyu uzaklaştırıcı) özelliğinden sorumlu olan, içeriklerindeki fitokimyasallar adı verilen aktif bileşenlerdir. Renk, koku, tat gibi bitkiye has özelliklerin belirlenmesinde de rol oynayan fitokimyasallara alkaloid, flavonoid, saponin, triterpenoid, glikozit ve nitrat bileşenleri örnek verilebilir.

Ödem atıcı içecekler, vücutta biriken fazla suyu yani ödemi iki şekilde atmaktadır:

1.      Kan akışını arttırarak damarları genişletirler.

2.      Doku ve organlarda biriken fazla su ve mineralin (sodyum, klor ve potasyum gibi) geri alınmasını engelleyerek vücuttan uzaklaştırılmalarını sağlarlar.

Bu ürünlerin daha iyi anlaşılması açısından, ödem atıcı içecekler başlıca iki grupta incelenecektir:

o   Diüretik etkili çay ve kahveler

o   Meyve ve sebzelerden hazırlanan sular

Vücudun sıvı ihtiyacı karşılanırken sudan sonra en çok tercih edilen içeceklerin başında sıcak çay ve kahveler gelmektedir. Bu içecekler, kafein, kateşinler, flavonoller ve diterpenler gibi aktif bileşenler açısından zenginlerdir. Bu bileşikler aynı zamanda kilo kontrolü ve obezite tedavisinde yardımcı olabilir. “Ödem atıcı”, “zayıflamaya yardımcı”, “yağ yakıcı” gibi beyanlarla piyasaya sürülen çay ve kahvelerin içeriğine bakıldığında rastlanan bitki/bitki kombinasyonlarında öne çıkanlar:

·       Yeşil çay: Yağ yakımını arttırarak ağırlık yönetimi ve obezitede etkili olabilir. Ayrıca, içeriğindeki kafeinden dolayı diüretik etkiye sahiptir.

·       Kiraz sapı: Yüksek potasyum ve flavonoid içeriğiyle hafif diüretik etkiye sahiptir. Bu özelliklerinden dolayı geleneksel İran tıbbında böbrek taşı tedavisinde de kullanılmaktadır.

·       Funda yaprağı: Zengin flavonoid içeriğiyle vücuttan fazla suyu uzaklaştırır, kabızlık giderici ve mikrop öldürücü olarak kullanılmaktadır.

·       Biberiye: İçerdiği aktif bileşenlerle kilo kaybını destekleyebilir. Ayrıca, kan şekerini düzenler ve kolesterolü düşürür.

·       Yerba mate: Kafein içermesi nedeniyle enerji verici, canlandırıcı ve diüretik etkiye sahiptir. Bunun yanı sıra içerdiği yararlı bileşenlerle damarları gevşetir ve kilo kaybını destekleyebilir.

·       Tıbbi nane: Hazmı kolaylaştırıcı özelliğiyle şişkinlik, bulantı, kusma gibi diğer sindirim problemlerinde yardımcıdır.

·       Karahindiba: Diüretik özelliğiyle şişkinliğe iyi geldiği bilinmektedir.

·       Hibiskus: C vitamini, potasyum ve antioksidandan zengin olup tansiyonun ve kolesterolün düşürülmesinde kullanılmaktadır.

·       Tarçın: Birçok sağlık yararıyla bilinir. Vücuttaki iltihabı azaltır, kan şekerini dengeler, mikroplarla savaşır, kanser riskini azaltmaya yardımcı olabilir ve kolesterolü düşürür. Diüretik etkisi nedeniyle idrar söktürücü olarak da kullanılabilir.

·       Zerdeçal: Kurkumin bileşeniyle vücuttaki iltihabı düşürebilir. Bulantı ve sindirim üzerinde rahatlatıcı etkilere sahiptir. Ayrıca, kan şekeri dengesini düzenleyerek metabolizmayı destekleyebilir ve kilo alımını önleyebilir. 

Vitamin, mineral ve sudan zengin içerikleriyle meyve ve sebzeler bağışıklığın desteklenmesi, toksin ve ödemin atılmasında tercih edilmektedirler. Örneğin, %100 meyve suları A, C, E, K ve B grubu vitaminlerinden, potasyum, demir, manganez gibi minerallerden, lif ve birçok aktif bileşenden zengindir. Bu nedenle meyve/sebze suları, içeriklerindeki bu bileşenler sayesinde kanser, diyabet, kalp-damar ve sinir sistemi hastalıklarına (Alzheimer ve Parkinson hastalığı gibi) karşı koruma sağlayabilir. Son yıllarda farklı kombinasyonlarla smoothie şeklinde de hazır olarak satılan veya evde hazırlanan bu sularda başlıca öne çıkan meyve/sebzeler:

·      Salatalık: Potasyum ve sudan zengin içeriğiyle vücuttaki fazla suyu uzaklaştırabilir. Vücuttaki iltihabı azaltır, mikroplarla savaşır, antioksidan ve ağrı kesici özellikleriyle bilinir. Ayrıca, kabızlık sorununu da çözebilir.

·      Ispanak: Nitrat bileşikleri ve potasyumdan zengindir. Bu sayede damarları gevşeterek kan akışını arttırabilir ve vücuttan fazla suyu atabilir. Diyabet, kalp-damar hastalıkları ve kanser riskini düşürebilir.

·      Pancar: Yapısındaki nitrat bileşikleri ile kan damarlarını genişleterek tansiyonu düşürebilir. Bu özelliği ile dokulara oksijen iletilmesini kolaylaştırarak spor performansı üzerinde olumlu etkilere sahiptir. Potasyum, magnezyum, kalsiyum, fosfor, demir gibi minerallerden zengindir.

·      Karpuz: %90’ın üzerinde su içerir ve potasyumdan zengindir. Bu özellikleri ile böbrekleri yormadan idrar yapımını arttırabilir. Ayrıca, kalp sağlığını koruyarak tansiyonu düşürebilir.

·      Limon: Yapısındaki yararlı maddelerle metabolizmayı iyileştirerek insülin direncini önlediği ve doğru bir beslenme planıyla kilo vermeyi kolaylaştırdığı belirtilmektedir. Diüretik etkisiyle toksin atımının yanı sıra içerdiği sitrik asit ile böbrek taşı ve safra taşı oluşumunu önleyebilir.

·      Maydanoz:  Vücuttaki fazla su ve sodyumun idrarla atılmasını sağlar ve potasyum kaybını önler.  

·      Kereviz: %95 su içerir, damar gevşetici ve diüretik etkileriyle tansiyonun düşürülmesinde etkili olabilir.

·      Ananas: Çeşitli vitamin ve mineral içeren ananas, proteinleri parçalayan bir enzim olan bromelaini yapısında bulundurur. Bu özellikleri nedeniyle sindirime yardımcı ve ödem söktürücü olarak kullanılmaktadır.

·      Kırmızı-mor meyveler: Çilek, böğürtlen, ahududu, yabanmersini ve kızılcık gibi meyveler bir renk pigmenti olan antosiyaninlerden, C vitamininden, su ve liften zengindir. Tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları, kanser ve sinir sistemi rahatsızlıklarına karşı koruyucu etkilere sahiptir.

Ödem atma amacıyla tüketilen bu içeceklerin başlıca etkileri dört maddede özetlenebilir:

1.      Diüretik etki: Yapılarındaki kafein, flavonoidler, polifenoller ve potasyum gibi yararlı bileşenler ile idrar oluşumunu arttırarak böbreklerden daha fazla sıvı atılmasını sağlayabilirler.

2.      Damar genişletici etki: Bazı aktif bileşenler kan damarlarını gevşeterek dolaşımı iyileştirebilir ve sıvı dengesini düzenleyebilir.

3.      İltihabı azaltıcı etki: Ödem bazen iltihap temelli hastalıklardan (tip 2 diyabet metabolik hastalıklar, kardiyovasküler hastalıklar, böbrek rahatsızlıkları, romatoid artrit vb.) kaynaklı olabilir. Zencefil, tarçın ve kırmızı-mor meyveler gibi antioksidan içeriği yüksek besinler iltihabı azaltarak ödemin giderilmesine yardımcı olabilir.

4.      Sodyum-potasyum dengesi: Potasyumdan zengin olan meyve-sebzeler, vücuttaki sodyumu dengeleyerek vücuttaki fazla suyun atılmasını sağlayabilir.

Bunların dışında, zayıflama amacıyla tercih edilen bu içeceklerin tek başına tüketildiğinde kilo kaybı üzerindeki etkileri mucizevi değildir ve minimum düzeydedir. Bu nedenle, sağlıklı bir kilo kaybı için kişiye özel doğru bir beslenme planı ve düzenli fiziksel aktiviteye ek olarak bir sağlık profesyoneli (doktor, diyetisyen, eczacı) gözetiminde bu içecekler zaman zaman rutine dahil edilebilir.

Ödem atıcı içecekler hakkında doğru bilinen yanlışlar

·       “Hızlı ve kalıcı kilo kaybı sağlarlar.”

Ödem atıcı içeceklerin sağlamış olduğu hızlı ağırlık kaybı, çoğunlukla vücuttaki su kaybından kaynaklanır ve kalıcı değildir. Daha etkili ve sürdürülebilir bir ağırlık kaybı için kişiye özel doğru bir beslenme planı ve fiziksel aktivite gereklidir.

·       “Doğal içerikli olduğu için herkes tarafından tüketilebilirler.”

Çeşitli sağlık beyanları ile piyasaya sürülen bu içecekler hakkında yapılan insan çalışmaları kısıtlıdır ve etki mekanizmalarının çoğu tam olarak aydınlatılmış değildir. Bu nedenle hamilelik ve emzirme dönemindeki kadınların kullanması sakıncalı olabilir. Kalp-damar veya böbrek gibi kronik rahatsızlığı olup düzenli ilaç kullanması gereken kişilerin bu tip ürünleri kullanmadan önce mutlaka bir sağlık profesyoneline danışması gereklidir. Ödem atıcı içecekler, temelde diüretik etkiye sahip bileşenler içermesi nedeniyle tansiyon ilaçları, idrar söktürücü ve kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebilir. Bu durum, ilaç tedavisini olumsuz yönde etkileyerek çeşitli yan etkilere sebep olabilir.

·       “Doğal ürünler olduğu için istenilen miktarda sürekli tüketilebilirler.”

Bir ürünün tamamen doğal içerikli olması, o ürünü tamamen güvenli yapmaz. Bu tarz bitkisel içeceklerde aydınlatılamayan konulardan biri de doz ve kullanım süresidir. Bitki veya meyve/sebzelerde yer alan aktif maddelerin olumlu etkilerinin gözlemlenebilmesi için diyetle alınan miktarlar çoğu zaman yetersizdir. Bu sebeple, kişiler içeriğinin doğallığına inanarak daha hızlı ve etkili bir sonuç elde etmek amacıyla sürekli bu ürünleri tercih edebilmektedir. Çok miktarda ve sıklıkla tüketildiğinde deride kızarıklık, kaşıntı, şişlik gibi alerjik reaksiyonlar, bulantı, kusma, ishal, baş dönmesi, çarpıntı gibi hafif yan etkilerin yanı sıra karaciğer ve böbrek hasarı gibi ciddi sonuçlarla karşılaşılabilir.

·       “Kimyasal içermedikleri için temiz içeriklidir.”

Her besin grubunda olduğu gibi bitki, çay ve kahve ürünlerinde de gıda sahteciliğine rastlanmaktadır. Yakın zaman içerisinde Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yapılan denetimlerde özellikle bitki çaylarında ve bazı meyve sularında ilaç etken maddesi tespit edilmiştir. Söz konusu ilaç etken maddelerinden biri olan sibutramin, başlarda obezite tedavisi için önerilmiştir. Ancak kalp krizi, felç gibi ciddi kalp-damar yan etkilerinden dolayı insan sağlığına zarar vermesi nedeniyle Sağlık Bakanlığı tarafından yasaklanmıştır. Son olarak vurgulanması gereken önemli konulardan biri de bu tarz bitkisel ürünlerin satın alındığı yerlerdir. Çoğu zaman tanıdık birilerinin tavsiyesi ile aktarlardan, denetimsiz satış kanallarından veya internetten alınan bu ürünlerin tedarik koşulları bilinmemektedir. Tedarik zinciri iyi planlanmamış ürünlere böcekler, parazitler, mantarlar, böcek ilaçları ve ağır metal kalıntıları bulaşabilir. Bu sebeple ürün, yarardan çok zarar getirebilir.

Hücrelerimiz arasındaki sıvı dengesinin bozulması sonucunda ödem meydana gelir. Ödemin sebepleri yetersiz beslenme, hareketsizlik, hormonal değişimler, bazı hastalıklar veya ilaç kullanımıdır. Vücuttaki fazla suyun atılmasına ve kilo verilmesine yardımcı olduğu düşünülen çay, kahve, meyve ve sebze sularının içeriğinde bulunan fitokimyasallar ve mineraller, idrar çıkışını artırarak, damarları genişleterek ve iltihabı azaltarak ödeme karşı destekleyici bir rol oynayabilir. Ancak, bu etki genellikle geçicidir ve ödemin atılmasıyla oluşan kilo kaybı kalıcı değildir. Daha etkili bir tedavi için ödemin asıl sebebinin anlaşılması ve buna göre hareket edilmesi gereklidir. Sağlıklı bir kilo kaybı için ise dengeli beslenme ve fiziksel aktivite altın standarttır. Ayrıca, ödem atıcı sıvıların tamamen doğal olması herkes için güvenli oldukları anlamına gelmediği gibi aşırı tüketimleri yan etkilere yol açabilir ve bazı ilaçlarla etkileşime girebilir. O yüzden bu tür içecekler satın alınmadan önce bir sağlık profesyoneline danışılmalı ve güvenilir yerlerden temin edilmelidir.