HİDRASYONUN DEĞERLENDİRİLMESİ

Yaşamsal fonksiyonların yerine getirilebilmesi için vücutta, hücre içi ve hücre dışı sıvının dengede olması önemlidir. Sağlıklı insanlar, fizyolojik ve davranışsal adaptasyonlarla vücut sıvıları dengesinin homeostatik kontrolünü sağlarlar (Cheuvront ve ark., 2010). Bu dengeyi elektrolit adı verilen hücre içindeki potasyum ve hücre dışındaki sodyum ile diğer bazı mineral ve proteinler sağlar (Demirkan ve ark., 2010).

Vücut su kaybı ile fiziksel ve bilişsel performansta azalma, termoregülasyon ve kardiyovasküler fonksiyonda azalma meydana gelmektedir. Vücut suyunun % 10 veya daha fazla kaybı ölümcül olabilir (EFSA, 2017). Hidrasyon vücut dokuları içinde yeterli sıvıya sahip olmayı ifade eder (Riebl ve Davy., 2013). Bir kişinin normal günlük sıvı kaybını ve beklenmedik kayıpları gidermek için yeterli sıvı tüketmesi durumunda, vücudun fiziksel ve zihinsel sağlığını ve refahını desteklemek için sağlıklı hidrasyon seviyelerini muhafaza etmesini sağlayarak optimum hidrasyon sağlanır (Hidrasyon toolkit, 2016). 

Pozitif bir sıvı dengesinin morbidite ve mortalite üzerindeki etkisi iyi belirlenmesine rağmen sıvı durumunun nasıl izleneceği hakkında çok az şey bilinmektedir (Malbrain ve ark., 2014).

Vücut sıvısı regülasyonunun temel prensipleri, dehidrasyonun vücut sıvısı belirteçleri olarak: plazma osmolalitesi (Posm), idrar osmolalitesi (Uosm), idrar özgül ağırlık (Usg), idrar rengi (Ucol) ve muhtemelen vücut sıvısı olarak tükürük ozmolalitesidir (Sosm) (Cheuvront ve ark., 2010). Ayrıca vücut ağırlığı ve susama da değerlendirmede kullanılabilmektedir. 

Genellikle, hem laboratuvar hem de saha ortamlarında sporcu hidrasyonunun hızlı değişimlerini değerlendirmek için kullanılır. Hidrasyondaki akut değişiklikler, egzersiz öncesi ve sonrası vücut kütlesi arasındaki fark olarak hesaplanır. Bu tekniğin kullanılması, 1 g kayıp kütlenin 1 ml kayıp suya eşdeğer olduğunu belirtmektedir (Cheuvront ve Sawka., 2005).

Ozmolarite (osmol / l çözelti) yerine sıklıkla osmolalite (osmol / kg çözücü) kullanılır. Ancak, seyreltik sulu çözeltilerde, osmolalite ve ozmolarite terimleri birbirinin yerine kullanılabilmektedir (Jequier ve Constant, 2010). Tipik olarak, plazma osmolalitesi 280-290mOsm / kg arasında sıkı bir şekilde korunur (Riebl ve Davy., 2013). Yüzde 1'lik bir osmolarite artışı, susuzluk hissini başlatmak ve ADH plazma konsantrasyonunu bazal değerin      %100'ü kadar arttırmak için yeterlidir. Bu nedenle, plazma ozmolaritesindeki değişikliklerin ölçümü, hidrasyonun en yaygın kullanılan hematolojik indeksidir (Jequier ve Constant, 2010).

Osmolalite değişiklikleri esas olarak sodyum değişikliklerinin bir yansıması olduğundan, plazma sodyumun osmolaliteyi ölçmeye bir alternatif sağlayabildiği düşünülmektedir (Cheuvront ve Sawka., 2005).

Hematokritin tek bir ölçümünün hidrasyon durumunun statik değerlendirmesi için geçerli bir belirteç olarak kullanılıp kullanılamayacağı bilinmemektedir (Armstrong ve ark., 2012).

Mevcut kanıt ve fikir, idrar indekslerini, özellikle de osmolaliteyi mevcut olan en ümit vaat eden işaretleyici olarak tercih etme eğilimindedir. Plazma ozmolalitesinin üstündeki Uosm, işlevsel su azlığı anlamına gelir, plazma osmolalitesinin altındaki Uosm, işlevsel bir su fazlalığı anlamına gelir (Manz ve Wents, 2003). Uosm≥ 800mmol ise hipohidrasyon durumunu göstermektedir (Kavouras ve ark., 2016).

Hidrasyon durumunun doğru ve hızlı bir göstergesidir. Elde edilen bir refraktometrenin bir ucundaki cam plakaya bir idrar örneği yerleştirilir. Normal aralıklar 1.013 - 1.029; USG değeri ≥1.030 dehidrasyona 1.001-1.012 hiper hidrasyona işaret edebilir. Son zamanlardaki sıvı tüketimini daha net gösterdiği vurgulanmış ve vücut ağırlığı değişimiyle birlikte kullanılması önerilmiştir (Riebl ve Davy., 2013). Posm yükseldikçe, idrar ozmolaritesi dehidrasyona beklenen fizyolojik bir tepki olarak da artmalıdır. Bu bağlamda, plazma ve idrar ozmolaritesinin yanı sıra idrar özgül ağırlığı en yaygın kullanılan hidrasyon belirteci olarak kullanılabilir (Marcos ve ark., 2014).

Daha açık bir renk yeterli hidrasyon gösterirken, koyu renkler sıvı tüketim ihtiyacını gösterir (Marcos ve ark., 2014). Daha subjektif olmakla birlikte, idrar rengi USG gibi daha ölçülebilir bir yöntemle birlikte kullanıldığında hidrasyon durumunun bir belirteci olabilir (Riebl ve Davy., 2013). Bireysel düzeyde, laboratuvar analizi yapılmadığında veya hızlı bir hidrasyon tahmini gerektiğinde, sabah idrar rengi, makul bir doğrulukla hidrasyonun bir göstergesi olarak kullanılabilir (Marcos ve ark., 2014). İdrar değişkenlerinin genellikle hidrasyon durumundan ziyade tüketilen sıvı hacmini yansıttığı görüşü hakimdir (Jequier ve Constant, 2010).

Tükürük, hidrasyonun potansiyel izlenmesi için diğer vücut sıvıları kadar yaygın olarak incelenmez, ancak tükürük ozmolalitesinin terleme ile ortaya çıkan hidrasyondaki değişiklikleri izlediği görülür (Cheuvront ve Sawka., 2005).

Ağız ve boğazda sıvı kurumasına bağlı olarak sıvı yiyeceklere duyulan istek olarak tanımlanır (Kara, 2013). Sağlıklı popülasyonun çoğunluğu için sıvı dengesi, merkezi ve periferik mekanizmalar tarafından akut olarak düzenlenmiş, geri beslemeli bir değişken olan susuzlukla sürdürülür (Marcos ve ark., 2014). Susuzluk hissinin basit bir sayısal skala ile ölçülmesiyle bir hidrasyon durumunun yaklaşımı elde edilebilir (Jequier ve Constant, 2010). Susuzluk hissinin ,% 1-2'lik bir vücut suyu kaybıyla tetiklendiği bildirilmiştir (Riebl ve Davy, 2013).

Güçlü bir psikometrik araç olarak (Visual Analog Scale) VAS'a artan ilgiye rağmen, susuzluğu değerlendirmek için duyarlılık ve geçerlilik açısından tercih edilen görsel ya da kategorik halinin özellikle incelenecek olan popülasyonla ilgili olarak açık değildir (örn. Yaşlılar,çocuklar) Susuzluğunu değerlendirmek için en iyi yöntem belirsizdir ve daha fazla çalışma gerektirir (Millard-Stafford, 2012).

Hidrasyon, vücudun sağlıklı işlevlerini sürdürebilmesi için kritik öneme sahiptir. Hücre içi ve hücre dışı sıvı dengesi, elektrolitler ve mineraller aracılığıyla korunmakta, yetersiz sıvı alımı ise fiziksel performans, bilişsel işlevler ve kardiyovasküler sistem üzerinde olumsuz etkilere yol açmaktadır. Hidrasyon durumunu belirlemede plazma osmolalitesi, idrar parametreleri (osmolalite, özgül ağırlık, renk), vücut ağırlığı değişiklikleri, tükürük osmolalitesi ve susama hissi kullanılabilmektedir. Ancak tek bir yöntemle kesin sonuç elde etmek güç olduğundan, farklı göstergelerin birlikte değerlendirilmesi güvenilirliği artırmaktadır.

Hidrasyonun değerlendirilmesinde plazma ve idrar parametreleri temel biyolojik göstergeler olarak kullanılmalı, pratik uygulamalarda idrar rengi ve vücut ağırlığı değişimleriyle desteklenmelidir.

Sporcular, yaşlılar ve çocuklar gibi hassas gruplarda susama hissi tek başına yeterli bir belirteç olmadığından, ek objektif ölçümlerle değerlendirme yapılmalıdır.

Günlük sıvı tüketimi, bireysel ihtiyaçlar, fiziksel aktivite düzeyi ve çevresel koşullar göz önünde bulundurularak düzenlenmelidir.

Hidrasyon değerlendirmesine yönelik daha basit, non-invaziv ve geçerliliği yüksek yöntemlerin geliştirilmesi için ileri araştırmalara ihtiyaç vardır.

Sağlık profesyonelleri ve toplum genelinde hidrasyonun önemi konusunda farkındalık artırılmalı, düzenli sıvı alımı teşvik edilmelidir.