İyot, tiroid hormonlarının yapıtaşı olan T3 ve T4'ün üretiminde kullanılan, vücudun kendi üretemediği bir iz mineralidir. Metabolizmanın temel kontrol merkezlerinden biri olan tiroid bezinin düzgün çalışmasını sağlar; enerji üretimi, vücut ısısının dengelenmesi ve sinir sistemi gelişimi gibi kritik fonksiyonlarda görev alır.

İyot doğal besinlerde sınırlı olarak bulunur. En zengin kaynakları şunlardır:

• Deniz balıkları (morina, uskumru, ton balığı), kabuklu deniz ürünleri
• Deniz yosunları (nori, kombu ve wakame)
• Süt, yoğurt, peynir
• Yumurta
• İyotlu sofra tuzu
• Kurşun değmiş topraklarda yetişmeyen bitkiler (örneğin işlenmiş tahıllar)

Doğal tuzlar iyot içermez; sofrada kullanılan “iyotlu tuz” ise iyot katkılı özel bir üründür. Bu nedenle tuzdan iyot almak istiyorsan, mutlaka “iyotlu tuz” kullanmalısın.

Deniz ürünleri, iyotun en biyoyararlanımı yüksek kaynaklarıdır. Ufak porsiyonlarla bile haftada 2–3 kez tüketim, iyot ihtiyacını önemli ölçüde karşılayabilir.

En fazla iyot; morina balıkları, deniz yosunu, iyotlu tuz, süt ürünleri ve yumurtada bulunur.

Toprak kaynaklı sebze ve tahıllar, özellikle dağlık ve iç bölgelerde yetişenler, iyot açısından fakir olabilir. Bu ürünler, iyot eksikliğine zemin hazırlayabilir.

Dengeli beslenme genellikle yeterli olsa da aşağıdaki gruplar iyot takviyesi düşünebilir:

- Hamile ve emziren kadınlar (WHO: 250 µg/gün önerildiğini vurguluyor)
- Vegan diyet uygulayanlar
- İyot emilimini etkileyen gastro-intestinal hastalıkları olanlar
- İyot seviyesi düşük besinlerle beslenenler

Yine de takviye başlamadan önce bireyin durum değerlendirilmelidir, çünkü fazlası da zararlıdır.

İyot, tiroid bezinin T3 ve T4 hormonlarını üretmesi için gereklidir. Eksik alımda hormon üretimi düşer, bu da hipotiroidi ve metabolik sorunlara neden olur. Uzun süreli eksiklikte guatr gözlemlenir. Fazlalıkta ise hipertiroidi, otoimmün tiroid hastalıkları riskli hale gelir.

Aşırı iyot tüketimi (günlük 1100 µg üstü) tiroidi aşırı uyararak hipertiroidi ya da inflamasyona yol açabilir. Tanı için:

• Spot idrar iyot düzeyi testi (UIC)
• TSH, T3, T4 hormonları
• Tiroid otoantikorları değerlendirilir.

En sık görülen belirtiler:

• Halsizlik ve yorgunluk
• Kilo artışı, soğuğa hassasiyet
• Saç dökülmesi, kuru cilt
• Zihinsel yavaşlama, unutkanlık
• Guatr

Bu belirtiler erken fark edilirse, basit çözümlerle düzeltilebilir.

• Geciken tiroid hormon üretimi sonucu hipotiroidi
• Çocuklarda IQ düşüklüğü, zeka geriliği
• Büyüme geriliği
• Gebelikte düşük, erken doğum, doğumsal kusurlar
• Karışık tiroid sorunları ve guatr gelişimi.

Doğum öncesi ve çocukluk döneminde yeterli iyot alımı, beyin gelişimi için hayati önemdedir. Araştırmalar, eksik iyot alımının IQ’da 10–15 puan kayba neden olabileceğini gösteriyor. İyot takviyesi uygulanan çocuklarda nörogelişimsel ilerleme gözlenmiştir.

Gebelikte yetersiz iyot şunlara sebep olabilir:

• Düşük, ölü doğum
• Zeka ve motor gelişimde kalıcı hasar
• Cretinism gibi ciddi nörolojik bozukluklara yol açabilir
• Doğum öncesi ve sonrası dönemde anne tiroid fonksiyonu bozulabilir 

1920’lerde başlayan iyotlu tuz uygulaması, halk sağlığında büyük başarıya imza attı. Ancak son yıllarda doğal tuzlara dönüş, tuz tüketim alışkanlıkları ve gıda endüstrisindeki değişiklikler iyot eksikliğini yeniden gündeme getirdi. Bu nedenle hamile ve çocuk sağlığını korumak için günlük sofralarda iyotlu tuz kullanımı hâlâ en güvenilir yöntemdir.

• Her tuz iyotludur: Yanlış. Sadece etiketinde “iyotlu” yazan tuzlar iyot içerir.
• Doğal tuzlar iyotludur: Yanlış. Doğal tuzlar genellikle mineral bakımından fakirdir.
• Fazla iyot iyidir: Yanlış. Aşırı alım tiroid sorunlarına yol açabilir.

İyot, az miktar alımına rağmen büyük fark yaratan bir mineral. Dengeli beslenme, iyotlu tuz kullanımı ve risk grubundaki bireylerin izlenmesiyle tiroid sağlığı, zeka gelişimi ve metabolik denge korunabilir. Özellikle bebek anne adayları ve çocuklar bu konuda titizlikle izlenmeli.