Gece uyuyamamak; (1) uykuya dalma güçlüğü, (2) gece sık uyanma, (3) çok erken uyanıp tekrar uyuyamama şeklinde görülebilir. Kısa süreli (günler–haftalar) olduğunda çoğunlukla stres, jet-lag, vardiya değişimi, hastalık dönemleri, fazla kafein/alkol ve yanlış uyku alışkanlıkları öne çıkar. Ancak sorun 1 aydan uzun sürüyorsa kronikleşme riski vardır ve altta yatan etkenler taranmalıdır: kaygı/depresyon, kronik ağrı, reflü, tiroid bozuklukları, huzursuz bacak sendromu ve uyku apnesi en sık tıbbi nedenler arasındadır. Horlama, gece nefes durması, sabah baş ağrısı ve gündüz aşırı uyuklama varsa uyku apnesi mutlaka düşünülmelidir. Davranışsal taraf da güçlüdür: yatakta “uyuyamadıkça” endişenin artması, beynin yatağı uyku değil “uyanıklık ve kaygı” ile eşleştirmesine yol açar. Bu kısır döngü, CBT-I’nin (uyaran kontrolü, uyku kısıtlaması, bilişsel yeniden yapılandırma) neden etkili olduğunu açıklar. Bu nedenle çözüm; yalnızca “bitki çayı” değil, düzenli bir protokol olmalıdır: sabit kalkış saati, gün ışığı, kafein kesme, ekranı azaltma, yatak-uyku ilişkisinin yeniden kurulması. Bilimsel dayanak: Kronik insomnide ilk basamak CBT-I (ACP); uyku bozukluklarının nedenleri ve değerlendirmesi (Mayo Clinic); uyku apnesinde tanı yaklaşımı (NHLBI/AASM).