UYKUSUZLUK (İNSOMNİ) REHBERİ: BİLİMSEL AMA ANLAŞILIR SORU–CEVAP “İyi uyku; bağışıklık, beyin ve metabolizma için ‘gece vardiyası’ çalışan görünmez bir bakım ekibidir.” Uykusuzluk (insomni), tek başına bir “hastalık” olabildiği gibi çoğu zaman altta yatan başka bir durumun işareti de olabilir. En sık nedenler; stres ve kaygı, düzensiz uyku saatleri, fazla kafein/nikotin, geç saatlerde ağır yemek/alkol, ekran ışığına maruz kalma, vardiyalı çalışma ve hareketsiz yaşam tarzıdır. Tıbbi tarafta ise depresyon/anksiyete bozuklukları, tiroid hastalıkları, kronik ağrı, reflü, astım, huzursuz bacak sendromu, uyku apnesi (horlama ve nefes durmalarıyla giden) ve bazı ilaçlar uykuyu bozabilir. “Uykum yok” ile “uyuyamıyorum” ayrımı önemlidir: uyku apnesi gibi durumlarda kişi uyuduğunu sanır ama uyku kalitesi düşüktür; gündüz yorgunluk ve dikkat azalması öne çıkar. Klinikte kritik eşik şudur: Haftada en az 3 gece, en az 3 ay süren uykuya dalma/sürdürme sorunu ve gündüz işlev kaybı (dikkat, enerji, ruh hali) varsa kronik insomni olasılığı artar. İlk adım genellikle ilaç değil; bilişsel davranışçı terapi temelli uykusuzluk tedavisi (CBT-I) ve uyku hijyenidir. Eğer horlama, gece boğulur gibi uyanma, gün içinde aşırı uyuklama veya bacaklarda gece huzursuzluğu varsa değerlendirme daha hedefli yapılır. Bilimsel dayanak: ACP kronik uykusuzlukta ilk basamak CBT-I önerir; AASM ilaç kullanımını gerektiğinde ve kanıta göre çerçeveler; yetersiz uykunun nörobilişsel ve kardiyometabolik risklerle ilişkisi güçlüdür.