
Kolesterol, vücudumuzda doğal olarak bulunan ve yaşam için gerekli olan, karaciğer tarafından üretilen, vücudun hücre oluşturmak, vitamin ve diğer hormonları üretmek için kullandığı mumsu, yağ benzeri bir maddedir. Hücre zarlarının yapısında yer alarak hücrelerin esnekliğini sağlar, ayrıca bazı hormonların ve D vitamininin üretiminde görev alır. Vücut, ihtiyacı olan kolesterolün büyük kısmını karaciğerde üretirken, bir kısmı da hayvansal gıdalarla alınır. Kolesterol vücutta proteinlerle birleşerek lipoproteinler halinde taşınır. Bu lipoproteinlerin iki ana türü vardır: Düşük yoğunluklu lipoprotein (LDL) ve yüksek yoğunluklu lipoprotein (HDL). LDL, “kötü” kolesterol olarak bilinir, çünkü yüksek seviyelerde damar duvarlarına yapışarak plak* oluşturabilir ve damar tıkanıklığına neden olabilir. HDL ise “iyi” kolesterol olarak adlandırılır, çünkü fazla kolesterolü karaciğere taşıyarak vücuttan atılmasını sağlar. Dengeli bir kolesterol düzeyi, kalp ve damar sağlığı için kritik öneme sahiptir. Ancak fazla kolesterol, özellikle LDL, arter (atar damar) duvarlarında birikerek kalp hastalıkları, inme ve damar tıkanıklığı gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Kolesterol seviyeleri genellikle beslenme, yaşam tarzı ve genetik faktörlerden etkilenir. Düzenli kontroller, olası risklerin erken fark edilmesi açısından büyük önem taşır.
* Plak: Damar iç yüzünde oluşan ve damarı daraltan yapılardır.
Kolesterol seviyeleri, sağlıklı bir yaşam sürdürebilmek için belirli aralıklarda tutulmalıdır. Kan testlerinde dört ana değer ölçülür: Toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliseritler.
- Total kolesterol: Sağlıklı bir yetişkin için total kolesterol seviyesinin 200 mg/dL’nin altında olması önerilir. 200-239 mg/dL arası sınırda, 240 mg/dL üzeri ise yüksek olarak değerlendirilir.
- LDL (kötü kolesterol): LDL seviyeleri ise 100 mg/dL’nin altında olmalıdır. LDL’nin 100-129 mg/dL arası normal, 130-159 mg/dL sınırda yüksek, 160-189 mg/dL ise yüksek kabul edilir. 130 mg/dL’nin üzerindeki değerler kalp hastalığı riskini artırabilir.
- HDL (iyi kolesterol): HDL seviyesi ise erkeklerde 40 mg/dL’nin, kadınlarda ise 50 mg/dL’nin üzerinde olmalıdır. HDL ne kadar yüksek olursa, kalp hastalığı riski o kadar düşük olur.
- Trigliseritler: Trigliseritler ise 150 mg/dL’nin altında olmalıdır. 151-200 mg/dl sınırda yüksek seviyededir, 201-499 mg/dl yüksek seviyededir. 500 mg/dl ve üzeri ise çok yüksek seviye anlamına gelmektedir. Yüksek trigliserit seviyeleri de kalp hastalığı riskini artırabilir.
Kolesterol seviyelerini kontrol altında tutmak için sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz, sigaradan kaçınma ve fazla kiloların verilmesi önemlidir. Özellikle LDL’nin düşürülmesi, kalp ve damar sağlığını korumak için kritik bir adımdır. Yüksek risk grubunda olan bireyler için doktorlar ilaç tedavisi de önerebilir. Kolesterol seviyelerinizin düzenli olarak kontrol edilmesi, olası risklerin erken teşhis edilmesine yardımcı olur.
Eğer ailede yüksek kolesterol öyküsü varsa, bu durum kalıtsal olabileceği için kolesterol seviyelerinizi düzenli olarak kontrol ettirmeniz önemlidir. Ailevi hiperkolesterolemi adı verilen genetik bir durum, kolesterolün kanda birikmesine ve normalden daha yüksek seviyelerde olmasına neden olabilir. Bu genetik rahatsızlık, LDL (kötü) kolesterol seviyelerinin çok yüksek olmasına yol açar ve kalp hastalığı riskini artırır. Ailevi hiperkolesterolemi olan kişiler genellikle genç yaşlardan itibaren yüksek kolesterol seviyelerine sahip olabilirler.
Aile geçmişinizde kalp krizi, inme veya yüksek kolesterol vakaları varsa, sağlık profesyonelleriyle görüşerek riskinizi belirlemelisiniz. Bu durumda daha sık kolesterol testi yaptırmak ve erken müdahale etmek, olası komplikasyonları önlemeye yardımcı olabilir. Ayrıca, kolesterol seviyelerini düşürmeye yönelik diyet ve yaşam tarzı değişiklikleri yapmak, genetik riskinizi azaltmaya yardımcı olabilir. Bazı durumlarda, sadece yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmayabilir ve doktorunuz size kolesterolü kontrol altında tutmak için ilaç tedavisi önerebilir.
Eğer ailede yüksek kolesterol varsa, sağlıklı bir yaşam tarzını benimsemek daha da büyük bir öneme sahiptir. Bu, düzenli egzersiz yapmak, sağlıklı beslenmek, sigarayı bırakmak ve stresi yönetmek gibi adımları içermelidir. Genetik faktörler kontrol edilemez olsa da yaşam tarzı değişiklikleri kolesterol seviyelerini ve kalp hastalığı riskini önemli ölçüde etkileyebilir.
Trigliseritler, kandaki bir başka yağ türüdür ve kolesterol ile karıştırılmaması gerekir. Kolesterol, hücre zarlarının yapısında ve hormon üretiminde kullanılırken, trigliseritler enerji deposu olarak görev yapar. Yemek yediğinizde, vücudunuz ihtiyaç duyduğundan fazla kaloriyi trigliseritlere dönüştürür ve bunları yağ hücrelerinde depolar. Daha sonra vücut enerjiye ihtiyaç duyduğunda bu trigliseritleri kullanır.
Trigliserit seviyeleri genellikle yüksek olduğunda kalp hastalığı riski artar, özellikle de yüksek LDL ve düşük HDL kolesterol seviyeleri ile bir arada görüldüğü durumlarda. Yüksek trigliserit seviyeleri, pankreatit* gibi diğer sağlık sorunlarına da yol açabilir. Trigliserit seviyelerini kontrol altında tutmak için sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve kilo kontrolü önemlidir. Fazla şeker ve rafine karbonhidrat tüketiminden kaçınmak, trigliserit seviyelerinin düşmesine yardımcı olabilir. Aynı zamanda, fazla alkol tüketimi de trigliserit seviyelerini artırabilir, bu nedenle alkol tüketimini sınırlamak da faydalıdır. Trigliserit seviyelerini öğrenmek için kan testi yapılması gereklidir, bu test genellikle kolesterol testleri ile birlikte gerçekleştirilir.
*Pankreatit: Pankreas iltihabıdır.
Kolesterol seviyelerini doğal yollarla düşürmek için yaşam tarzında yapabileceğiniz değişiklikler oldukça etkilidir. İlk olarak, beslenme alışkanlıklarını değiştirmek en önemli adımdır. Doymuş ve trans yağlardan uzak durarak, daha fazla lif içeren gıdalar tüketmek kolesterolü düşürmeye yardımcı olabilir. Yulaf, arpa, fasulye, sebzeler ve meyveler gibi lif bakımından zengin gıdalar, kolesterolün bağırsaklardan emilimini azaltarak vücuttan atılmasını sağlar. Omega-3 yağ asitleri içeren balıklar (somon, uskumru) trigliserit seviyelerini düşürmek için mükemmel bir kaynaktır. Lütfen bu konuda diyetisyeninize başvurunuz.
Düzenli fiziksel aktivite de kolesterolü düşürmenin doğal yollarından biridir. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz yapmak, HDL (iyi kolesterol) seviyelerini artırırken LDL’yi (kötü kolesterol) azaltabilir. Ayrıca, kilo vermek, fazla kilolu bireylerde kolesterol seviyelerinin düşmesine katkı sağlar. Sigarayı bırakmak da HDL kolesterol seviyelerini yükseltir ve genel kalp sağlığını iyileştirir. Bunun yanında alkol tüketimini sınırlamak da kolesterol seviyelerinin kontrol altına alınmasında önemlidir. Bazı doğal takviyeler de kolesterol seviyelerinin düşürülmesine yardımcı olabilir. Örneğin, balık yağı, çörek otu yağı ve lif takviyeleri bu amaçla kullanılabilir, ancak bu tür takviyelerin kullanımı öncesinde doktorunuza ve eczacınıza danışmanız önemlidir.
Kolesterol seviyelerini doğal yollarla düşürmek, zaman ve kararlılık gerektiren bir süreçtir. Ancak sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleri ile hem kolesterol seviyelerinizi kontrol altında tutabilir hem de genel sağlığınızı iyileştirebilirsiniz.
1. Huff T, Boyd B, and Jialal I, Physiology, Cholesterol, in StatPearls. 2024, StatPearls Publishing Copyright © 2024, StatPearls Publishing LLC.: Treasure Island (FL).
2. Craig M, Yarrarapu SNS, and Dimri M, Biochemistry, Cholesterol, in StatPearls. 2024, StatPearls Publishing Copyright © 2024, StatPearls Publishing LLC.: Treasure Island (FL).
3. Lee Y and Siddiqui WJ, Cholesterol Levels, in StatPearls. 2024, StatPearls Publishing Copyright © 2024, StatPearls Publishing LLC.: Treasure Island (FL).
4. Jung E, et al., Serum Cholesterol Levels and Risk of Cardiovascular Death: A Systematic Review and a Dose-Response Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies. (2022).
5. Gao Y, et al., US Trends in Cholesterol Screening, Lipid Levels, and Lipid-Lowering Medication Use in US Adults, 1999 to 2018. (2023).
6. Choi Y and Lee HJ, Do Regular Cholesterol Screenings Lead to Lower Cholesterol Levels and Better Health Behaviors for All? Spotlight on Middle-Aged and Older Adults in the United States. (2017).
7. Hernáez Á, et al., Role of HDL function and LDL atherogenicity on cardiovascular risk: A comprehensive examination. (2019).
8. Janse Van Rensburg WJ, Lifestyle Change Alone Sufficient to Lower Cholesterol in Male Patient With Moderately Elevated Cholesterol: A Case Report. (2019).
9. Bosworth HB, et al., The importance of cholesterol medication adherence: the need for behavioral change intervention programs. (2018).
10. Abdul-Rahman T, et al., Lipid Lowering Therapy: An Era Beyond Statins. (2022).
11. Garattini L and Padula A, Cholesterol-lowering drugs: science and marketing. (2017).
12. Schoeneck M and Iggman D, The effects of foods on LDL cholesterol levels: A systematic review of the accumulated evidence from systematic reviews and meta-analyses of randomized controlled trials. (2021).
13. Welty FK, Dietary treatment to lower cholesterol and triglyceride and reduce cardiovascular risk. (2020).
14. Kreisberg RA and Kasim S, Cholesterol metabolism and aging. (1987).
15. Muldoon MF, et al., Effects of acute psychological stress on serum lipid levels, hemoconcentration, and blood viscosity. (1995).
16. Diamond DM, et al., Dietary Recommendations for Familial Hypercholesterolaemia: an Evidence-Free Zone. (2021).
17. Esan O and Wierzbicki AS, Triglycerides and cardiovascular disease. (2021).
18. Hunter PM and Hegele RA, Functional foods and dietary supplements for the management of dyslipidaemia. (2017).